Rozporządzenie UE w sprawie pracy przymusowej

Globalne łańcuchy dostaw ukształtowały model produkcji, w którym dobra konsumpcyjne sprzedawane w Europie są wytwarzane w wielowarstwowych sieciach podwykonawców, wielu z nich w krajach Globalnego Południa. Model ten opiera się na arbitrażu kosztowym i regulacyjnym, co stworzyło strukturalne warunki, w których mogą utrzymywać się poważne naruszenia praw człowieka. Międzynarodowa Organizacja Pracy szacuje, że w 2021 r. 27,6 mln osób było zmuszanych do pracy.

Właściciele marek i inne przedsiębiorstwa znajdujące się na szczycie tych łańcuchów ustalają standardy produktowe i czerpią korzyści z niższych kosztów produkcji. Jednak przez długi czas pozostawały poza zasięgiem odpowiedzialności, głównie dlatego, że każdy podmiot w łańcuchu jest odrębny pod względem prawnym. Międzynarodowe prawo praw człowieka wywierało presję w przeciwnym kierunku: orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące art. 4 EKPC, konwencje MOP oraz dokumenty organów traktatowych ONZ wskazują na pozytywny obowiązek państw ochrony ludzi przed pracą przymusową, w tym również wtedy, gdy występuje ona w prywatnych łańcuchach dostaw. Wytyczne ONZ dotyczące biznesu i praw człowieka (2011) przekształciły ten obowiązek w ramy operacyjne.

Status prawny: przyjęte i bezpośrednio stosowane

EUFLR nie jest propozycją ani planem polityki. Jest to rozporządzenie, które zostało już przyjęte w listopadzie 2024 r. i będzie stosowane od 14 grudnia 2027 r. Jako rozporządzenie, jest ono wiążące w całości i bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Nie musi być transponowane do prawa krajowego. Dla prawa krajowego pozostaje mechanizm egzekwowania: państwa członkowskie wyznaczają właściwe organy i ustalają kary.

Zakres rozporządzenia

Od 14 grudnia 2027 r. podmioty gospodarcze nie mogą wprowadzać na rynek UE, udostępniać na rynku UE ani eksportować z rynku UE żadnego produktu wytworzonego przy użyciu pracy przymusowej. Zakaz obejmuje każdy etap: wydobycie, zbiór, uprawę, produkcję, wytwarzanie i przetwarzanie. Transport, magazynowanie i logistyka nie są uznawane za etapy, na których występuje sama praca przymusowa. Jednak towary będące już w transporcie, magazynowaniu lub dystrybucji w dniu 14 grudnia 2027 r. nadal podlegają zakazowi. Innymi słowy, przygotowania muszą zostać zakończone przed tą datą, a nie rozpoczęte w jej dniu.

Zgodnie z definicją MOP praca przymusowa to praca wymuszana pod groźbą kary i niewykonywana dobrowolnie. Obejmuje ona pracę przymusową narzuconą przez podmioty prywatne, pracę przymusową narzuconą przez państwo (na przykład organizowane przez państwo transfery pracowników lub programy pracy związane z zatrzymaniem) oraz przymusową pracę dzieci.

Dotyczy to przedsiębiorstw każdej wielkości

Rozporządzenie nie przewiduje progu obrotu ani liczby pracowników, ani minimalnego wolumenu czy wartości. Obejmuje ono wszystkich: producentów, wytwórców, importerów, eksporterów, dystrybutorów, sprzedawców detalicznych i sprzedawców internetowych. Małe przedsiębiorstwo jest narażone na decyzję o zakazie w takim samym stopniu jak międzynarodowa korporacja. Zakaz nie zależy też od wiedzy: firma może go naruszyć, nie wiedząc, że praca przymusowa występuje gdzieś w jej łańcuchu dostaw.

Wielkość firmy ma znaczenie w dwóch aspektach.

To nie usuwa jednak ekspozycji na ryzyko. Każda firma, w tym małe przedsiębiorstwa, ma silny praktyczny interes w tym, aby móc powiedzieć, skąd pochodzą jej produkty. W praktyce zaczyna się to od zmapowania łańcucha dostaw, począwszy od nakładów i regionów najbardziej narażonych na ryzyko. Komisja jest zobowiązana do ustanowienia bazy danych obszarów i produktów związanych z ryzykiem pracy przymusowej (art. 8), z terminem do 14 czerwca 2026 r. Na dzień pisania niniejszego tekstu baza ta nie została opublikowana. Gdy będzie dostępna, będzie miała charakter orientacyjny i niewyczerpujący, więc produkt, który nie został w niej wymieniony, nie jest automatycznie bezpieczny.

Jak działa egzekwowanie przepisów i gdzie leży ryzyko biznesowe

Oba podmioty koordynują działania za pośrednictwem nowej Unijnej Sieci ds. Produktów Pracy Przymusowej.

Proces przebiega etapowo.

Organ nie musi spełniać kryminalnego standardu dowodu. Do wszczęcia postępowania wystarczy uzasadnione podejrzenie. Decyzja o zakazie wymaga od organu ustalenia na podstawie dowodów, że produkt został wytworzony z wykorzystaniem pracy przymusowej. W praktyce, jeśli firma nie może udokumentować pochodzenia danego wkładu, na przykład dlatego, że mógł on zostać zmieszany z materiałem z źródła wysokiego ryzyka, wytyczne Komisji wskazują, że ta luka może działać na jej niekorzyść. Solidna należyta staranność zmniejsza ryzyko postępowania, ale wytyczne Komisji jasno stwierdzają, że nie stanowi ona bezpiecznej przystani. W praktyce pełna identyfikowalność wkładów i produktów jest najlepszą ochroną, jaką ma firma.

Kary finansowe wiążą się z naruszeniem decyzji o zakazie, a nie z samym ustaleniem leżącym u jego podstaw. Są one ustalane na poziomie krajowym, a państwa członkowskie muszą zgłosić swoje systemy do 14 grudnia 2026 r.

Czego jeszcze nie wiemy

Dla firm oznacza to przygotowywanie się w oparciu o niepełny obraz sytuacji.

Co przedsiębiorstwa powinny teraz zrobić

Najbardziej użyteczne działania nie zależą od tego, co Komisja opublikuje w następnej kolejności. Zmapuj dostawców aż do poziomu surowców, zaczynając od nakładów i regionów najbardziej narażonych na ryzyko.

Źródła

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/3015 z dnia 27 listopada 2024 r. w sprawie zakazu produktów wytworzonych przy użyciu pracy przymusowej na rynku Unii, EUR-Lex, CELEX 32024R3015.
2. Komisja Europejska, wytyczne dotyczące rozporządzenia w sprawie pracy przymusowej, 26 czerwca 2026 r. https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/16292-Forced-labour-guidelines-on-the-implementation-of-the-EU-rules_en
3. Międzynarodowa Organizacja Pracy, Walk Free, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, „Global Estimates of Modern Slavery: Forced Labour and Forced Marriage”, wrzesień 2022 https://www.ilo.org/publications/major-publications/global-estimates-modern-slavery-forced-labour-and-forced-marriage
4. Covington & Burling, „European Commission Publishes Forced Labour Regulation Guidelines: Key Takeaways for Companies”, lipiec 2026. https://www.cov.com/en/news-and-insights/insights/2026/07/european-commission-publishes-forced-labour-regulation-guidelines-key-takeaways-for-companies
5. Linklaters Sustainable Futures, „EU Forced Labour Regulation: Commission publishes long-awaited implementation guidelines”, 2026. https://sustainablefutures.linklaters.com/post/102n7tb/eu-forced-labour-regulation-commission-publishes-long-awaited-implementation-gui
6. Mayer Brown, „A Practical Roadmap for compliance with the EU Forced Labour Regulation”, wrzesień 2026. https://www.mayerbrown.com/en/insights/publications/2026/09/a-practical-roadmap-for-compliance-with-the-eu-forced-labour-regulation

Ekspertka ESG

Nina Szadurska

Prawniczka, menedżerka ds. zrównoważonego rozwoju i mediatorka z Warszawy. Obecnie pracuje jako menedżerka ds. zrównoważonego rozwoju w sektorze FMCG. Wcześniej była specjalistką ds. ESG oraz konsultantką ds. ESG. Jej obszary specjalizacji obejmują strategię ESG, raportowanie ESG, analizę podwójnej istotności oraz zarządzanie ryzykiem społecznym i środowiskowym w łańcuchu dostaw. Jest absolwentką prawa i zarządzania na Uniwersytecie Warszawskim, a część programu studiów z zakresu biznesu odbyła na Université Paris Dauphine – PSL.